Title: Inicjatywa „Oddolne” Forum Miejskie
Author: Grazyna

Norbert Rheinlaender, Architekt

Inicjatywa „Oddolne Forum Miejskie”

Obywatele mają prawo aktywnie wpływać na polityków, a nie służyć jedynie do biernej asysty wyborczej. Praktyka demokracji powinna polegać na tym, że obywatele na stałe uczestniczą w procesach konsultacji i że wykorzystywane są ich kompetencje od początku planowania do końca. 
Z punktu widzenia trwałości działań, jedyną skuteczną metodą porozumienia jest dyskusja z mieszkańcami danego obszaru, czyli niepodejmowanie decyzji bez uwzględnienia opinii najbardziej zainteresowanych. Jeśli uda się zaangażować obywateli na rzecz spraw ważnych dla ich środowiska, powstaje dodatkowo długofalowy efekt tradycji partycypacji obywatelskiej. 

Warunkiem sukcesu w zakresie udziału społecznego w decyzjach politycznych jest spełnienie kilku podstawowych kryteriów:

•	efekty dialogu muszą być prawnie wiarygodne i mieć szanse na wdrożenie w życie
•	udział społeczny nie może być „wybrykiem” jednostkowym – chodzi o stworzenie pewnej tradycji
•	udział społeczny nie może nieść ze sobą zbyt wysokiego czynnika stresu, należy unikać wygórowanych wymagań pod adresem obywateli
•	udział społeczny nie zawsze oznacza gwarantowany sukces, opcja porażki powinna być wkalkulowana w działania
•	dobrze jest, jeśli po osiągnięciu happy endu uda się to zamanifestować – nośny efekt medialny.

W ostatnich latach w Berlinie i regionie powstało wiele inicjatyw, mających na celu wzmacnianie poparcia społecznego w decyzjach politycznych, aktywizację kompetencji obywateli,  ukierunkowanie się na coraz to nowe grupy społeczne.
Wszystkie te działania mają jedną cechę wspólną – rozumiane są jako proces komunikacji, czasowy i zorientowany na konkretne zadania w grupach, których liczebność jest ograniczona. 

Modele partnerstwa społecznego

Podane przykłady są jedynie wycinkiem możliwości udziału społecznego w decyzjach politycznych. Żadna z tych metod nie jest rozwiązaniem patentowym i dopuszcza różne dywersyfikacje. Każde z działań powinno zostać na wstępie starannie przygotowane, a po zakończeniu szczegółowo zanalizowane.

1. Konferencja przyszłości

Spotkania z uczestnictwem konkretnych, specjalnie zaproszonych decydentów politycznych z zaangażowanymi obywatelami w celu wypracowania wspólnych wizji i planów działań na przyszłość

2. Warsztaty przyszłości

Otwarta forma spotkania adresowana do wszystkich zainteresowanych. Możliwe są trzy fazy postępowania: faza krytyki stanu obecnego, faza formułowania życzeń i oczekiwać oraz faza możliwych realizacji.

3. Open space

Uczestnicy zbierają się, by zwrócić uwagę na tematy ich interesujące. W miarę potrzeb tworzą się grupy osób zainteresowanych wybranymi zagadnieniami. Ważna jest tutaj umiejętność samoorganizowania się obywateli.

4. Ekspertyzy obywatelskie

Obywatele jako eksperci. Około 25 obywateli wybranych losowo zajmuje się przez 3-4 dni jakimś zagadnieniem ( w tym czasie są zwolnieni z pracy i otrzymują za to rekompensatę), wypracowując propozycje rozwiązania danego problemu.

5. Planing for real

Stworzenie przenośnego modelu danej dzielnicy miejskiej i  prezentowanie go w różnych miejscach w celu zebrania opinii i propozycji zmian (generowanie nowych form sąsiedzkiej aktywności).

6. Kroki aktywizujące obywateli

Zwrócenie się do konkretnych grup społecznych (gospodarstw domowych, grup młodzieżowych) w celu przekonania ich do zaangażowania się w działania na rzecz swojej społeczności; stworzenie listy życzeń i oczekiwań, nakreślenie priorytetów i propozycji wdrażania.

7. Warsztaty z wybranymi grupami

Czasami najbardziej skuteczne jest zwrócenie się do konkretnych grup (kobiety, młodzież, uczniowie szkolni) i zorganizowanie dla nich warsztatów. W przyszłości mogą wyniknąć z tego pożyteczne efekty.

8. Okrągły stół

Forma często i chętnie stosowana przez obywateli - jeśli politycy podejmują decyzje ponad ich głowami.

9. Referenda

Jest to forma sprawdzenia stopnia akceptacji, traktowana przez obywateli jako ostatnia deska ratunku, gdy wszystkie inne formy partnerstwa społecznego na wczesnym etapie planowania zostały pominięte, a efekt planowania nie jest zadowalający dla większości. 

Stop dla absolutnego zwierzchnictwa polityków i władz!

Politycy i władze traktują obywateli jak osoby ubezwłasnowolnione i występują w roli jedynych ekspertów. Według nich obywatele reprezentują jedynie partykularne interesy. W efekcie obywatele rzadko uczestniczą w podejmowaniu decyzji politycznych. Zazwyczaj stosuje się praktykę wysłuchania opinii społecznej, z czego niewiele wynika. Z drugiej strony  partnerstwo społeczne ma niejednolitą strukturę. Dominują obywatele z wykształceniem wyższym i średnim z ważną pozycją zawodową, partie, organizacje, wspólnoty religijne, mężczyźni w wieku  30-60 lat i pracownicy budżetowi – często z dostępem do urządzeń biurowych w miejscu pracy. Słaba jest reprezentacja obcokrajowców, młodzieży, kobiet, osób starszych i osób z niższymi dochodami.

W dzisiejszych czasach obserwuje się zniechęcenie obywateli do polityki i powiększający się brak zaufania do jej reprezentantów. W wielu przypadkach takie nastawienie przekłada się także na podejście do demokracji, tym bardziej, że dotychczasowa praktyka polityczna raczej  dopuszczała taki model demokracji, w którym jedna ze stron spełniała jedynie rolę widza. W takim modelu zaangażowanie społeczne nie jest zbyt efektywne i przeciwdziałać temu można tylko poprzez zwiększanie udziału społecznego, i to w formie rzeczywistej partycypacji obywateli, których rola nie sprowadzałaby się do przyjmowania do wiadomości decyzji podjętych przez urzędy. 

Przykład aktywności obywatelskiej w dzielnicy Berlina Gleisdreieck

Wszystkie działania zostały zainicjowane przez mieszkańców tej dzielnicy.

Strefa wyciszonego ruchu

•	Mieszkańcy ustawiają na wydzielonej przez nich części ulicy tzw. meble uliczne: ławki, stołki wykonane w pracy społecznej (bardzo prosta forma, obiekty przenośne, nie spełniające norm ustawowych). W ten sposób powstaje strefa uspokojonego ruchu.
•	Długie dyskusje – legalizacja nielegalnie ustawionych mebli
•	Nowy podział przestrzeni ulicznej, zgodnie z życzeniami mieszkańców (miejsce na parkingi dla rowerów i wózki dziecięce) – ulica miejscem realizacji życia w dzielnicy, a nie tylko przestrzenią oddaną samochodom
•	Ważne: jakiekolwiek zmiany są możliwe jedynie w przypadku wprowadzania ich jeszcze przed wejściem w życie miejscowego planu zagospodarowania przestrzeni. Po tym fakcie jest to niemożliwe.

Obwodnica zachodnia: koncepcja obwodnicy kolejowej

•	Planiści kolejowi myślą często „mało elastycznie” i ukierunkowują się raczej na udoskonalanie istniejącego systemu niż na wprowadzanie innowacji
•	Niepowodzenie inicjatywy obywatelskiej – inwestorem był potężny koncern, który zlecił realizację zadań budowlanych (nie uwzględniających pomysłów obywatelskich) nie przestrzegając obowiązku rozpisania konkursu

6 inicjatyw dotyczących linii tramwajowej: sukces połowiczny

•	Zbyt duża dominacja lobby samochodowego i niekorzystna sytuacja budżetowa
•	Linia tramwajowa na wydzielonym torowisku, nowe przystanki
•	Brak innowacji
•	Nowe rozwiązania techniczne – dalsze istnienie starych uprzedzeń

Zapewnienie ciągłości pasa zieleni: połączenie z parkiem Gleisdreieck

•	Właściciel gruntu dyktuje warunki i ma swoje plany: przeznaczenie gruntu pod zabudowę, a nie na teren zielony 
•	Miasto nie stoi zdecydowanie po stronie obrońców projektu strefy rekreacyjnej
•	Udaje się uratować część pierwotnych planów pozostawienia tych terenów w stanie naturalnym

Wnioski:

Plany społeczne nie są mile widziane przez urzędy i polityków, ponieważ są niewygodne, oznaczają dodatkowy wysiłek, stanowią element weryfikacji ich pracy, ponadto kwestionują w pewnym sensie ich kompetencje.

Z drugiej strony obywatele przejmują zadania, oddane kiedyś w ręce administracji, lecz nie zrealizowane ku zadowoleniu społecznemu. Aktywność społeczna jest więc w pewnym sensie koniecznością. Obywatele angażują się społecznie, płacąc nadal urzędnikom za nieudolne wykonywanie niektórych obowiązków i poświęcając własny czas.

Plany powstają „ na życzenie” urzędów i polityków. Zazwyczaj nie ma konsultacji społecznej. Niekiedy niektóre przedsięwzięcia nie mają dużego sensu: np. kolej magnetyczna

Plany są wystawiane do wglądu publicznego, ale zazwyczaj od obywateli oczekuje się reakcji jedynie w przypadku naruszenia strefy prywatnej. W takiej sytuacji jest możliwość zastopowania działań, lecz sprawy sądowe trwają bardzo długo.

Ani politycy, ani urzędnicy nie są ukierunkowani w swojej pracy na obywateli. Nie są też  przyzwyczajeni do wspólnego planowania z obywatelami. Nie ma możliwości sądowej kontroli planów, nawet tych, które są „niewypałem”. Dlatego obywatele mogą działać jedynie przed uchwaleniem planu – potem ich zaangażowanie nie przyniesie efektów!

Brak jest dostatecznej informacji, szczególnie na etapie powstawania planów – stąd opóźniona reakcja społeczna. Niemniej jednak istnieje prawo wglądu do dokumentacji dotyczącej spraw publicznych.

Udział społeczny gwarantują ustawy – nie w każdym przypadku jest on jednakowy.

Coraz częściej plany publiczne wykonywane są na zlecenie przez prywatne firmy. Obywatele nie mają prawa veta i jedynie referendum (skomplikowana organizacja) może spowodować zorganizowanie ponownego głosowania nad przyjęciem planu przez struktury administracyjne. 

Brak udziału społecznego przy planowaniu infrastruktury publicznej: ulice, place, przedszkola, szkoły, boiska.

Udział społeczny może mieć wiele różnych form (patrz: inicjatywy oddolne w pierwszej części tekstu).

Ciągle jest zbyt mała partycypacja społeczna określonych grup obywateli: dzieci, osób niepełnosprawnych, seniorów, imigrantów.

Zatrzymanie prac projektowych w przypadku planów opracowywanych wbrew opinii społecznej jest możliwe, jeśli protest obywatelski jest masowy i prowadzi do rozstrzygnięcia sądowego.

Przykład kooperacji: Plan rozwoju miasta w zakresie komunikacji

Okrągły stół, udział lobby samochodowego, Izby Przemysłowo-Handlowej, organizacji pozarządowych, przedstawicieli administracji i rady naukowców, 2 lata pracy, wspólne opracowanie, uwzględnienie potrzeb wszystkich stron.

Przykład na duży udział społeczny: Park Gleisdreieck

Ankietowanie gospodarstw domowych, akcje plenerowe: 2 spacery po terenie planowanego parku z udziałem mieszkańców, warsztaty (2000 uczestników), forum on-line (600 uczestników).

Przykład na współdecydowanie: zarząd osiedla

W niektórych specyficznych przypadkach obywatele mają wpływ na podział finansów w budżecie przeznaczonym na realizację planów na ich terenie zamieszkania (małe sumy).

Przykład na przesunięcie priorytetów w zakresie finansowania: tzw. budżet obywatelski

Obywatele (poprzez radnych z dzielnic) wywierają wpływ na wydatkowanie środków budżetowych – warunkiem jest upublicznienie budżetu i dobra polityka informacyjna.